SIRRIN SIRRI: BİR ÖZGÜRLEŞME EYLEMİ OLARAK İHLAS
Tasavvuf literatürünün en derin, en kuşatıcı ve ulaşılması en zor menzillerinden biri olan "ihlas", sözlükte arıtmak, saflaştırmak, bir şeyi içine karışmış olan yabancı maddelerden, tortulardan ve bulanıklıklardan temizlemek anlamına gelir. Istılahta, yani tasavvufi ve İslami kavrayışta ise ihlas; kulun niyetini, eylemlerini, ibadetlerini ve tüm hayatını yalnızca ama yalnızca yaratıcısına, Allah'a has kılmasıdır. Eylemin içine sızabilecek her türlü dünyevi beklentiyi, çıkarı, gösterişi ve hatta ahirete dair menfaat hesaplarını dahi aradan çıkarıp, eylemi salt "onun rızası" için yapabilme erdemidir. Bu yönüyle ihlas, insanın iç dünyasında yaptığı en büyük ve en titiz temizlik harekâtıdır; kalbin, Allah'tan başka her şeyden (masivadan) arındırılması işlemidir.
İhlasın tasavvuftaki yerini anlayabilmek için eylem (amel) ile niyet arasındaki o ince bağı kavramak gerekir. Sûfîlere göre ihlassız bir amel, içinde ruh barındırmayan cansız bir cesetten, içi boş bir kabuktan ibarettir. İnsanın ortaya koyduğu eylemin büyüklüğü, zorluğu veya dışarıdan ne kadar görkemli durduğu, ihlas terazisinde hiçbir anlam ifade etmez. Asıl olan, o eylemi var eden itici gücün ne olduğudur. Bir dağ kadar büyük görünen ama içinde başkalarının takdirini kazanma arzusu taşıyan bir amel, manevi boyutta bir toz zerresi kadar değer taşımazken; kimsenin görmediği, küçük ama bütünüyle saf bir niyetle yapılmış bir eylem, kalbi diriltmeye ve kulu Hakk'a yakınlaştırmaya yeter. İhlas, amele can veren nefes, eylemi yeryüzünün darlığından kurtarıp gökyüzünün sonsuzluğuna ulaştıran kanattır.
Bu saf niyetin karşısındaki en büyük düşman ise tasavvufta "şirk-i hafi" yani gizli şirk olarak adlandırılan "riya" (gösteriş) ve "ucub"dur (kendi ameliyle böbürlenme). Riya, insanın yaratıcısına sunması gereken amelin arasına kulların bakışlarını koymasıdır. İnsan, fıtratı gereği onaylanmak, sevilmek ve takdir görmek ister. Ancak bu doğal eğilim, kulluk bilincinin önüne geçtiğinde, kişi artık Allah için değil, insanların kendi hakkındaki düşünceleri için yaşamaya başlar. Tasavvuf erbabı, riyayı en tehlikeli zehir olarak görür; çünkü bu zehir, doğrudan kalbe hücum eder ve eylemin manevi bütünlüğünü içeriden çürütür. İhlas, işte bu zehrin yegâne panzehiridir ve kişinin kalbini başkalarının bakışlarının esaretinden kurtararak ona gerçek bir hürriyet bahşeder.
Tasavvuf ehli, ihlası herkesin aynı düzeyde yaşayamayacağını belirterek onu çeşitli derecelere ayırmışlardır. Avamın (genel halkın) ihlası, ibadetleri cehennem korkusundan kurtulmak ve cennet nimetlerine ulaşmak amacıyla yapmaktır. Bu da bir ihlastır ve makbuldür. Ancak havasın (manevi yolda ilerleyenlerin) ihlası, cennet arzusu veya cehennem korkusu gütmeksizin, sırf Allah emrettiği için ve ona duyulan hürmetten dolayı eyleme geçmektir. Havassü'l-havas denilen en seçkinlerin ihlası ise, eylemde bulunanın kendisi olduğunu bile unutarak, bütün iyilikleri ve güzellikleri doğrudan Hakk'ın bir lütfu olarak görmektir. Bu makamda kişi, ameline dönüp bakmaz, ondan bir pay çıkarmaz; çünkü varlığın ve eylemin gerçek sahibinin yalnızca Allah olduğunun mutlak bilincine ermiştir.
Bu derinlikteki bir ihlasa ulaşmak, bir gecede veya bir anda gerçekleşecek bir durum değil, uzun ve meşakkatli bir içsel eğitim (seyr-i sülûk) sürecinin meyvesidir. İnsan nefsi, sürekli olarak kendine bir pay çıkarma, övünme ve yaptıklarından dolayı hak iddia etme eğilimindedir. Bu nedenle bir sûfînin en önemli görevi "murakabe" yani kendi iç dünyasını sürekli bir denetim ve gözetim altında tutmaktır. Kalbe aniden düşen bir böbürlenme hissi, birisinin övgüsü karşısında kabaran bir gurur, ihlas kalesinde açılan bir gedik olarak görülür. Tasavvuf yolcusu, bu gedikleri onarmak için sürekli bir uyanıklık halinde olmalı, niyetini her an yeniden sorgulamalı ve kalbini masivanın işgalinden korumalıdır.
İhlasın toplumsal ve psikolojik yansımaları da son derece çarpıcıdır. İhlası tam anlamıyla kuşanmış bir insan, övgü ile yergiyi (kınanmayı) eşit görmeye başlar. Çevresindeki insanların onu göklere çıkarması ile yerin dibine sokması, onun iç dünyasındaki dengeyi bozmaz. Çünkü onun pusulası, insanların değişken ve geçici yargıları değil, Hakk'ın şaşmaz rızasıdır. Bir insanın kendi değerini başkalarının alkışlarında aramaktan vazgeçmesi, psikolojik olarak ulaşılabilecek en yüksek özgürlük aşamalarından biridir. İhlaslı insan, bir eylemi kimse görmese de aynı özenle yapar, bütün dünya onu alkışlasa da eyleminde bir değişiklik olmaz. Bu, karakterin muazzam bir şekilde bütünleşmesi ve çelikleşmesi demektir.
Bununla birlikte, ihlasın kendi içinde barındırdığı büyük bir paradoks vardır: "İhlasını görmek, ihlassızlıktır." Büyük sûfîler, kişinin "Ben bu işi çok ihlaslı yapıyorum" düşüncesine kapılmasının bile ihlası zedelediğini vurgularlar. Gerçek ihlas, kişinin kendi ihlasının farkında olmaması, daha doğrusu amelinde kendini bir fail olarak görmekten vazgeçmesidir. Kişi, yaptığı iyiliğin veya ibadetin kendi marifeti olduğunu düşünmeye başladığı an, o eylemin içine "benlik" (ego) girmiş demektir. Bu yüzden kâmil insanlar, en büyük ve en güzel işleri yaptıktan sonra bile, eylemlerindeki eksiklikleri ve kusurları görerek Allah'tan bağışlanma dilemişler; ihlaslarını, kendi ihlaslarını yok sayarak korumaya çalışmışlardır.
Kur'an-ı Kerim kavramlarına bakıldığında "muhlis" ve "muhlas" olmak üzere iki farklı kullanım dikkat çeker. Muhlis, ihlasa ulaşmak için çaba gösteren, niyetini temiz tutmaya çalışan ve bu yolda mücadele eden kişidir. Muhlas ise, Allah tarafından arındırılmış, seçilmiş ve şeytanın nüfuzundan tamamen çıkarılmış kişidir. Şeytan, Kur'an'da insanları saptıracağına dair yemin ederken "Ancak senin ihlaslı (muhlas) kulların müstesna" diyerek, ihlasın aşılamaz bir kalkan olduğunu itiraf eder. Muhlas makamına ermek, insanın kendi gayretinin bir sonucu olmaktan ziyade, onun bitmek bilmeyen çabasına (muhlisliğine) karşılık Allah'ın bir lütfu ve ikramı olarak kalbine indirdiği bir dokunulmazlık zırhıdır.
İçinde bulunduğumuz modern çağda, ihlas kavramı üzerine düşünmek ve onu yaşamak belki de tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar zorlaşmıştır. Her anımızın kaydedildiği, her eylemimizin "beğeni" sayısıyla ölçüldüğü ve görünür olmanın en büyük değer sayıldığı bir gösteri çağında yaşıyoruz. Bugün insan, bir iyilik yaptığında, bir güzellik ürettiğinde bunu derhal başkalarının nazarına sunma gibi amansız bir dürtüyle karşı karşıyadır. Her şeyin bir vitrin malzemesine dönüştüğü böylesi bir dönemde ihlas, adeta akıntıya karşı kürek çekmek, kalabalıkların ortasında yalnız kalmayı göze alabilmektir. Gösterişin ve onaylanma ihtiyacının küresel bir salgına dönüştüğü bu çağda, "hiç kimse görmeden de bir şeyler yapabilme" erdemi, ihlasın en güçlü direniş biçimidir.
Bu direnişin kaynağı, insanın yaratıcısı ile kurduğu o mahrem bağda, yani ihlasta gizlidir. İhlas, ne meleklerin yazabileceği bir defterdedir ne de şeytanın çalıp bozabileceği bir yerdedir; o, doğrudan yaratıcı ile kul arasında kurulan, kelimelere dökülemeyen, araya hiçbir aracının giremediği kutlu bir sırdır. İnsan, kalbini bu sırra layık bir mekân haline getirmek için önce o mekânı dünyevi ihtiraslardan, gösterişten ve kibirden süpürmelidir.
Sonuç olarak ihlas, bir varoluşsal arınma, insanın kendi hakikatine dönme ve fıtratını bulma çabasıdır. O, kulu kölelikten –başka insanların düşüncelerinin, modanın, nefsin ve egonun köleliğinden– kurtarıp, yalnızca tek bir güce teslim ederek mutlak özgürlüğe kavuşturan yoldur. Tasavvufun bize öğrettiği en değerli derslerden biri şudur: İnsan, kendi elleriyle ördüğü beklenti ve gösteriş duvarlarını yıktıkça, varlığının gerçek parıltısı ortaya çıkar. Aynanın yüzeyindeki paslar silindikçe, oradan yansıyan hakikat ışığı tüm yaşamı aydınlatır.
Bu yüzdendir ki ihlas, varıp ulaşılacak ve orada oturulacak sabit bir menzil değil, son nefese kadar üzerinde titrenmesi gereken, her yeni eylemde, her yeni günde yeniden kuşanılması gereken bitmeyen bir yolculuktur. İnsan her sabah uyandığında niyetini tazelemeli, kalbinin yönünü yeniden asıl gayesine çevirmelidir. Nihayetinde kulun elinde kalan tek geçer akçe, ne kadar çok iş yaptığı değil, o işleri hangi kalp saflığıyla ve kime adadığını bilerek yaptığı gerçeği olacaktır.