Yerden binlerce metre yükseklikte bir hastaya müdahale etmek, sadece tıbbi bilgi değil, aynı zamanda temel fizik yasalarına karşı verilen bir mücadeledir. Gökyüzünde basınç düşer, gazlar genleşir ve vücudumuzun dengesi değişir. Peki, bir hava ambulansında "fizik", hayatta kalma şansını nasıl etkiler?
Hava yoluyla hasta naklinde en büyük düşmanımız mesafeler değil, irtifadır. Yükseklik arttıkça atmosfer basıncı düşer. Yaşam fonksiyonlarımızın devamı için vazgeçilmez olan oksijen basıncı da düşer. Bu durum, insan vücudunda hem beklenen hem de hayati risk taşıyan değişimlere neden olur.
Havacılık tıbbının temelinde Boyle Yasası yatar: "Sıcaklık sabit kalmak şartıyla, bir gazın hacmi, üzerindeki basınçla ters orantılıdır." Yani yukarı çıktıkça basınç azalır, gazın hacmi artar. Peki, bu bir hasta için ne anlama gelir? Eğer hastanın vücudunda hapsolmuş bir hava boşluğu varsa (örneğin bir akciğer sönmesi veya kafa travması sonrası kafatası içinde kalan hava), uçak yükseldikçe bu hava genişler ve çevre dokulara baskı yaparak durumu ağırlaştırabilir. Bu yüzden, hava ambulansı ekipleri daha kalkıştan önce bu fiziksel gerçeği hesaplayarak müdahale ederler.
İrtifa arttıkça havadaki oksijenin kısmi basıncı düşer. Bu, akciğerlerimizin kana oksijen pompalama yeteneğinin azalması, yani "hipoksi" riskidir. Sağlıklı bir insan bunu hafif bir baş dönmesiyle atlatabilirken, zaten solunum yetmezliği çeken bir hasta için bu durum kritiktir. İşte bu noktada, kabin basınçlandırma sistemleri ve gelişmiş ventilatör cihazları devreye girer.
Uçuş fizyolojisi sadece basınçtan ibaret değildir. Uçağın titreşimi hastanın ağrı eşiğini düşürebilir, gürültü ise hastanın kalp ve akciğer seslerinin duyulmasını, vital (hayati) bulgularının takibini zorlaştırabilir. Bu "stres faktörleri", uçuş ekibinin neden özel bir eğitimden geçmesi gerektiğini kanıtlar niteliktedir. Ekip, sadece hastayı değil, uçağın hastaya yaptığı etkiyi de yönetmek zorundadır.
Özellikle kalkış ve iniş anlarında vücuda binen ivmelenme kuvvetleri (G kuvvetleri), hastanın dolaşım sistemini etkileyebilir. Bu yüzden, kalp yetmezliği olan bir hastanın uçaktaki yatış yönü bile (baş öne veya ayak öne) fiziksel verilere göre titizlikle belirlenir.
Sonuç: Hava ambulansı ekibi için gökyüzü, sadece bir yol değil, her saniyesi hesaplanması gereken dinamik bir laboratuvardır. Fizik yasalarını bilmeden havada doğru tıbbi müdahaleleri yapmak neredeyse imkansızdır.
Bir sonraki yazımızda, bu kadar teknik ve fiziksel zorluğun içinde, bu kararların nasıl verildiğini ve uluslararası arenada sistemin nasıl işlediğini ele alacağız.
